Dîroka Kurdî ji aliyê Bahoz Şavata

Pirtûka 1

Şaristaniya yekem li Rojhilata Nêzîk, li hewza jorîn a Firat û Dîcleyê derket holê. Pêşketina şaristaniyê li Mezopotamyaya Jorîn hêdî hêdî ber bi başûr ve heta Tell-Helef, paşê jî ber bi Mezopotamyaya Jêrîn, Sumer û serê başûr ê Heyva Bereket, Misir, belav bû. Pêşketina şaristaniya ku navenda wê li Rojhilata Nêzîk bû, ji ber şert û mercên avhewayê yên ku cîhanê piştî Serdema Qeşayê, piştî 2000 BZ, jiya bû. Mezopotamyayê koçberiyên civakên Arî ji rojava û rojhilat û civakên Semîtîk ji başûr dîtin. Piştî van koçberiyan, taybetmendiyên çandî û etnîkî yên hîbrîd di navbera civakên herêmî û gelên Semîtîk, Qefqasî û Arî yên koçber de derketin holê, bi taybetî li rêzeçiyayên Zagros û Mezopotamyaya jêrîn. Şaristaniyên hibrid ên ku ji hêla Xanedaniya Ur (Gutî) ya Sêyemîn a piştî-Akadî û "Koloniyên Bazirganiyê yên Asûrî" ve hatine avakirin ku bi Asûriya Dereng re pêş ketine, careke din li seranserê çemên Firat û Dîcleyê yên Jorîn, ji peravên rojhilatê Deryaya Spî heta Anatoliya, Ewropa, deşta Îranê bi rêya derbasgehên Diyala û Masala, û bi rêya Sûsayê heta Hindistanê dirêj bûn. Civakên Arî yên ku piştî sedsala 23an a berî zayînê li Rojhilata Nêzîk xuya bûn, bi taybetî bav û kalên Yewnanî û Kurdan, li axên Rojhilata Nêzîk ên ku ew koçî wan kirin, bûn pêşengên gelek formasyonên siyasî û şaristaniyên nû. Ev pirtûk hewl dide ku rêwîtiya sivîl û siyasî ya gelên Sami, Qefqasî û Arî bi perspektîfek rastîntir pêşkêş bike, bi karanîna belgeyên dîrokî.

Pirtûka 2

Bav û kalên Kurdan ên Asyayî ji çandên Arîyên Rojhilat ên wekî Med, Faris, Part û Sogdî têne dîtin, ku welatê wan li bakur-rojhilatê Xorasanê, Îranê, bi taybetî li Xarezm, Baktriya û Sogdyayê ye. Piştî sedsala 23an a berî zayînê, niştecihbûnên pêşîn ên van eşîrên Arîyên Rojhilat li rojava li Çiyayên Elbrûs û Zagros li ser platoya Îranê bûn. Hebûna wan a li rojavatir bi hebûna eşîrên Mîtanî, ku heman çand parve dikirin, li hewzên Firat û Dîcleyê yên Jorîn, Kapadokya û Kilîkyayê, herêmên ku ew lê koç kirine, tê famkirin.

Piştî sedsala 9an a berî zayînê, civakên Arîyên Rojhilat ji Îranê di dema kampanyayên leşkerî yên dewletên Asûrî û Urartu yên xwedî kole de wekî koleyan li Mezopotamyaya Jorîn hatin bicihkirin. Ev civak bi bermahiyên Mîtanî, ku bi îhtîmaleke mezin xizmên wan bûn, û civakên esilzade yên Hûrî yên herêmî bi çandên Qefqasyayê re li Çiyayên Zagros û hewzên çemên Firat, Dîcle û Masala yên Jorîn re tevlihev bûn. Li vê erdnîgariyê, wan gelê Kurd afirandin. Axên ku Kurd lê dijîn, piştî Îskenderê Mezin wekî "Medya" hatin nasîn. Piştî sedsala 1an a berî zayînê, bi berfirehbûna Romayê ber bi Rojhilata Nêzîk ve, Kurd wekî hêzek siyasî li Medyayê pêş ketin, ku ji hêla dewletên "Adiabene, Karduk û Atrapone Media" ve dihat serdest kirin, ku Romayê wekî dewletên tampon li dijî dewleta bihêz a Partî piştgirî dikir. Lêbelê, serdemên Romayî-Partî û Bîzansî-Sasanî serdemek şerên dijwar bûn ji bo dabeşkirina Medyayê, axa Kurdan.

Pejirandina Xiristiyaniyê ji aliyê Aramî, Ermenî û Yewnaniyan ve, digel dubendiya olî ya ku di navbera gelên li Medyayê de li dora sala 330 PZ pêş ket, avahiyên etnîkî yên heyî zelal kirin. Di vê aloziyê de, artêşên Îslamî, ku nûnertiya baweriya Îslamî ya li Erebistanê pêş ketibû dikirin, Medyayê xistin bin kontrola xwe. Piştî sala 650 PZ, Kurd neçar man ku Zerdeştî û olên din berdin û Îslamê qebûl bikin, û piştî sala 650 PZ, bi dezavantajên erdnîgariya navxweyî û parzemînî ya Medyayê re jî rû bi rû man.