Mem û Zîn (Kadri Yildirim)

Ehmedê Xanî "Mem û Zîn": Manîfestoya Felsefîkî ya Evîn, Sûfîzm û Nasnameya Kurdî.

17. Ehmedê Xanî , ramanwer û helbestvanekî mezin ê Kurd ku di sedsala 17an de jiyaye, di berhema xwe ya klasîk Mem û Zîn de ne tenê çîrokeke evînê vedibêje; ew di heman demê de li ser sofîzmê, felsefeyê, rexneya civakî û nasnameya Kurdî jî ramanên kûr pêş dixe. Bi rêya vê berhemê, Xanî mijara evînê wekî amûrekê bikar tîne da ku çarenûsa gelê Kurd, şiyarbûna wan a çandî û lêgerîna wan a metafizîkî îfade bike.

"Mem û Zîn": Bi Hincetekê Li Pey Rastîyên Kûr Digere

Helbestvan di vê beytê de bi zelalî dibêje ku ew berhema xwe ne tenê wekî çîrokeke romantîk, lê wekî rêyek ji bo veguhestina peyamên kûr ên felsefî û civakî dibîne:

Şerha xemê dil bikim fesane
(Bila ez tengahiyên di hundurê xwe de eşkere bikim û mîtolojîk bikim)
Zînê û Memê bikim behane
(Bila ez çîroka Zîn û Mem wekî hincet ji bo vê yekê bikar bînim.)

Ev rêz eşkere dikin ku Xanî vegotina xwe ya helbestî wekî manîfestoyek rewşenbîrî ava kiriye.

Hilbijartina Ziman û Berxwedana Çandî

Ehmedê Xanî bi zanebûn zimanê Kurdî li şûna Erebî, Farisî û Tirkî ya Osmanî, ku zimanên wêjeyî yên wê demê bûn, hilbijart. Ev hilbijartin ne tenê tercîhek zimanî bû, lê di heman demê de kiryarek berxwedana çandî û hewldanek ji bo ronakkirina gel bû .

Safî şemirand vexwari durdi
(Wî şeraba saf danî aliyekî û ji bermayiyê vexwar.)
Manendê durrê lîsanê Kurdî
(Wî zimanê Kurdî hilbijart da ku wan wek mircanan bi hev ve girêbide)

Xanî, piştî ku ji bo gelê xwe êş kişand, ev ziman veguherand şêweyekî wêjeyî û wiha got:

Da xelqî nebêjitin ku “Ekrad”
(Ji bo ku Eloglu nebêje "Kurd...")
Bê me'rîfet in, a esl û bunyad
(...ew bi xwezayî û bingehîn bêçandî ne)

Ev gotin îspat dikin ku xebata wî ne tenê têkoşîneke takekesî ji bo rûmetê bû, lê di heman demê de têkoşîneke kolektîf jî bû .