Rewşa Kurdî ya Sosyolînguîstîk lî Tirkiyê

Rewşa Kurdî ya Sosyolînguîstîk lî Tirkiyê-Ergin Öpengin

6ê Çiriya Paşîn a 1991ê, Leyla Zanaya ku hêj nû hatiye hilbijartin bo Parlamentoya Parlamentoyê, merasîma vekirinê ji hevokeke sonda xwe ya wekîliyê bi Kurdî got. Ji mal heta mal, ji serî heta destpêkê, ji serî heta roja siyasî, ji serî heta destpêkê. Lewre Kurdîya ku mehrûm bû ji her naskirineke fermî û ku qedexe wê di qada giştî de bû, di çend qadên civakî yên berteng de hepskirin.

Ji hingê û, polîtîka û civaka Tirkiyeyê pir guherîn. Pêvajoya endametiya Yekîtiya Ewropayê di Yekîtiya Ewropayê de bi xwe re pêşketinên girîng anîn, bo numûne di warê rêzlêgirtin û cîbicîkirina mafên çandî de. Bêguman van şert û guhertinên tam û karîgeriyek da çalakiyên çandî û siyasî li dor zimanê Kurdî.

Lê belê, heyama li dû wê bi têmî li ser bi amrazkirina siyasî ya zimanê Kurdî ava bû; car wekî bingeh û serekanî ji bo mobîlîzasyona politic ya kêmîneya Kurd, car jî ji bo derpêşkirin û peytandina gotara fermî ku li ser redkirin û tehqîra kurdiyê ava bû.

Di her rewşê de heyî, hingê, herwekî niha, lêkolînên sociolenguîstîk ku rewş û şertên Kurdiyê raxine ber çavan nebûn. Lap nebûna lêkolînên li ser teswîra sociolenguîstîka Kurdiyê li Tirkiyeyê kir ku em dest bavêjin vê lêkolînê. Me xwest di perspektîfeke sociolenguîstîk re lê binihêrin û têbigihin ka axêver di jiyana rojane de, sebaret bitrcîh û bikaranîna zimanî, tedawîyeke çawa bi zimanên din.

Lê belê, şert bû ku em ji teswîreke plain ya reftarên bilgikirî yên axêveran wêdetir çûbana. Lewma, me fer zanî ku teswîra li serprêzeyên zimanî, nirxandineke berfireh a şertên civakî-siyasî yên civaka Kurdî axêv tema bikin. Armanc ji û yekê bicîkirina diyardeyên zimanî ye di nav konteksta wan de ku meylên zimanî yên axêveran di nav paşxane û çarçoweya civakî-siyasî de bêne têgihiştin.

Ji bo rêberkirina pêdaçûna xebatê, lêkolîn li dor van 4 pirsyarên li jêrî hatiye avakirin:

1. Îro, kîjan fakterên zimanî û der-zimanî xwedantesîr li ser werara rewşa zimanê Kurdî li Tirkiye?

2. Were sazkarî û pêşhatên van heyamên dawî di warê siyasî û pratîk de li ser zanistên xwedantesîr in li ser sehên (têgihîştina) nûnerên Kurd sebaret bi zimanê xwe?

3. Kîjan faktor diyarker û biryarder di hilbijartina û bikaranîna Kurdiyê de li gor qadên civakî û rewşên danûstandinên zimanî de?

4. Rewşa faktayî ya Kurdiyê hevterîb e, an jî heta çi derecê hevterîb e, digel tercîh û bikaranîna zimanî ya di jiyana rojane de?

Problematîka me a vî reng xwe dispêre pirsyareke seretayî ku bi awayê hanê bottom bê pênasekirin: heta çi derecê tesîra faktorên sosyo-polîtîk ên rewşa Kurdiyê xwe di pêşeyên zimanî yên axêverên Kurd ên li Did you engage in Turkey?