Di Edebiyata Kurdî ya Klasîk de Teşeyên Nezmê

Di Edebiyata Kurdî ya Klasîk de Teşeyên Nezmê-Abdurrahman Adak

Ji bo perwerde û lêkolînên edebiyata Kurdî ya klasîk, xebata Prof. Dr. Abdurrahman Adak bi navê Teşeyên Nezmê di Edebiyata Kurdî ya Klasîk de, ji weşanên Nûbiharê derketiye û tê hêvî kirin ku bibe kitêbeke referansê.

Ev xebat, ku di qada estetîka ruxsarî ya nezm û helbesta Kurdî ya klasîk de hatiye nivîsîn, mijarên giştî yên vê qadê bi metodolojiyeke akademîk û sîstematîk di nav xwe de dihewîne. “Nezm”, di sîstema edebiyata klasîk a Îslamî de, têgeheke vegir e ku hemû metnên bi kêş û serwa digire nav xwe, çi helbest bi temamî bê çêkirin û çi jî ne.

“Teşeyên nezmê” wekî estetîka ruxsarî, li ser aliyên dîtbarî, hendesî, şematîk, sîmetrîk û topografîk ên metnên menzûm radiweste. Di vê çarçoveyê de kombînasyonên curbicur ên ku ji yekeya nezmê, serwa, qeware û kêşê derdikevin, teşeyên curbicur ên helbestê çêdikin.

Mijara teşeyên nezmê, ku hêmaneke girîng a estetîk û poetîkaya helbesta klasîk e, di kitêbê de bi destpêkek û pênc beşan hatiye pêşkêşkirin:

• Beşa destpêkê: li ser peywendiya huner û zanistê, mahiyet û teoriya edebiyata Kurdî ya klasîk

• Beşa yekem: têgehên bingehîn (nezm û teşe) û mijarên pêwendîdar

• Beşa duyem: teşeyên ku ji beytan pêk tên (qesîde, xezel, qit’e, mesnewî)

• Beşa sêyem: teşeyên ku ji bendan pêk tên (mussemmetên bingehîn, mussemmetên tezmîn, teşeyên murekkeb)

• Beşa çarem: teşeyên dariştî (tesmît, mustezad)

• Beşa pêncem: teşeyên bi qewareyên biçûk (azade, ferd, ruba’î, dubeytî)

Di xebatê de, bi qasî derfetê, hemû aliyên pêwendîdar bi teşeyên nezmê re hatine vekolîn. Ji perspektîfa edebiyata Îslamî, pênase, taybetî û tarîxa teşeyên nezmê; û ji perspektîfa edebiyata Kurdî ya klasîk, derketin, geşedan, nûner, yekeyên nezmê, termînolojiya beyt û bendan, şêweyên serwa, kêş, qeware, topografî û cureyên bedî’î û naverokî hatine lêkolîn.

Herweha cihê teşeyên nezmê di dîwanan de û bikaranîna wan a xwecihî/millî, bi taybetî di Kurdiya Goranî de, hatine nîşandan. Di kitêbê de teorî û termînolojiya teşeyî bi metnên nimûne re hatiye pêşkêşkirin û ji 61 helbestvanî nêzîkî 150 metnên nimûne hatine dayîn.

Ev xebat, ji aliyekî ve, wek guldesteyek ji teşeyên nezmê ku di edebiyata Kurdî ya klasîk de hatine bikaranîn dixebite; ji aliyekî ve jî dîwan û mesnewiyeke îdeal temsîl dike. Ji ber ku mijarên giştî yên teşeyên nezmê di vê kitêbê de bi tevahî di yek bergekê de hatine komkirin, hêvî ew e ku di astên lîsans, lîsansa bilind û doktorayê de, û her weha di lêkolînên metnên Kurdî yên klasîk de, valahiyeke girîng dagire.